Omslag How to kill a city In How to Kill a City - Gentrification, inequality and the Fight for the Neighborhood beschrijft Peter Moskowitz aan de hand van New Orleans, Detroit, San Francisco en New York hoe gentrification een bewust ingezette strategie is van overheid en bedrijfsleven om steden en wijken te ontdoen van armere bevolkingsgroepen.
Gentrification is in zijn ogen geen natuurlijk proces dat wijken verbetert, zoals in Nederland vaak wordt gezegd. Integendeel het vernietigt sociale verbanden en gemeenschapszin.


How to Kill a City is zo’n mix van onderzoeksjournalistiek en maatschappij analyse waar Amerikaanse auteurs een jaloersmakend patent op hebben. Eerder schreef ik over de publicatie Evicted, wat op dezelfde leest geschoeid is. Peter Moskowitz gaat in zijn boek nog een stapje verder. Hij schijft van tijd tot tijd een activistische pamflet en brengt ook zijn eigen handelen in het verhaal: geboren in de West Village op Manhattan en verdreven omdat het onbetaalbaar werd, is hij nu zelf een gentrifier in Brooklyn. Al bij al een gepassioneerd betoog, zeker geen wetenschappelijke verhandeling of objectieve beschrijving met hoor en wederhoor.

New Orleans, Detroit, San Francisco en New York
Vier Amerikaanse steden zijn de cases waarmee Moskowitz zijn betoog onderbouwt.
Orkaan Katrina zorgde voor de verwoesting van hele, vaak armere, woonwijken in New Orleans. Bij de herbouw van de stad koos het stadsbestuur bewust voor een beter verdienende doelgroep. Het effect was dat circa 100.000 oorspronkelijke bewoners niet konden terugkeren in de stad. Deze groep van bijna uitsluitend Afro Amerikanen is ‘opgelost’, verspreid over de rest van het land.

Met de ineenstorting van de Amerikaanse auto-industrie stortte ook Detroit in. De laatste tijd lees je nog al eens dat het inmiddels met Detroit weer veel beter gaat. Moskowitz helpt ons uit de droom. Het is een private partij die mega veel investeert ‘to transform Detroit’s downtown into a world class destination for tourists, businesses and especially young people’. De markt heeft in feite het stadsbestuur overgenomen. Armere mensen worden verjaagd uit het centrum naar de buitenwijken. Daar wordt niets geïnvesteerd, niet in huisvesting, infrastructuur, politie of wat dan ook. De publieke sector is verdwenen in Detroit.

Met een salaris van minder dan 100.000 dollar woon je op minimaal een uur reizen van San Francisco. Het zijn de techwerkers van Google, Apple, Facebook etc die de stad hebben overgenomen. Het stadsbestuur verwelkomt hen met open armen. Het voorbeeld dat we ook in Nederland vaak gebruiken dat de middenklasse, de spreekwoordelijke onderwijzer en politieagent, die de stad draaiende houdt er niet meer kan wonen is hier realiteit geworden. San Francisco was geen arme stad, had gentrification niet nodig om er weer bovenop te komen en toch heeft het stadsbestuur er bewust voor gekozen.

In New York wandelt Moskowitz van Greenwich Village naar Brooklyn. Het is bekend terrein voor hem en hij heeft een goed oog voor wat er veranderd is in een paar decennia. Hij is geboren in New York, heeft hij daarom recht op een plek in de stad, zo vraagt hij zich af.
Hij ziet een stad die minder levendig wordt, minder divers. Hij ziet woningen die een groot deel van het jaar leegstaan, omdat het voor de bewoners een pied à terre is. Rijke nieuwkomers zitten ook lang niet allemaal te wachten op dat stadse leven waar iedereen het over heeft. Ze sluiten zich op in hun bewaakte appartementencomplexen. ‘Vertical gated communities’.

Gentrification of the mind
Een kernpunt bij Moskowitz is dat gentrification een politieke keuze is ‘that favor the creation of wealth over the creation of the community.  Het zorgt er voor dat de wijk een middel wordt om geld te verdienen en gentrification verplaatst niet alleen mensen, maar het breekt de community af. Schrijfster Sarah Schulman reikt hem het begrip ‘gentrification of the mind’ aan en hij vervolgt: ‘As our cities’ landscapes have changed, we have too, increasingly viewing ourselves not as community members with a responsibility to each other but als purchasers of things and experiences.’ Dat komt me, in mijn eigen Haarlemse buurt, opeens onaangenaam bekend voor. Een buurt die 30 jaar geleden bestond uit 80 procent particuliere huur; inmiddels bijna helemaal koop is en de weinige huur die er nu nog is gaat naar expats. Uiteraard heb ik daar allemaal zelf ook aan meegewerkt door zo’n op de markt komende huurwoning te kopen.

Politieke keuzes
Moskowitz sluit zijn boek af met een aantal aanbevelingen voor met name regulering en beperking door de overheid. Keuzes die de politiek zou moeten maken. Het zijn ook voor ons herkenbare thema’s. Grondpolitiek met een overheid die publieke functies voorrang geeft. Meer zeggenschap voor bewoners over hun eigen wijk. Overheidsinvesteringen in betaalbare huisvesting. Versterking van infrastructuur. Verhoging van lokale belastingen. Armoede bestrijding. Prima natuurlijk en voor de VS waarschijnlijk ook echt nieuw. Wat dat betreft zijn we in Nederland net een stapje verder.

Bij het lezen kan je denken: dit is de VS en het boek laat zien hoe genadeloos het bij hen werkt als de markt de stad overneemt zonder overheidsregulering en -bescherming. Sterker nog, als de overheid juist uitsluitend koerst op grote financieel sterke marktpartijen. Zo kennen we het niet in Nederland, kan je geruststellend denken. Wij kennen geen extreme huurverhogingen die bedoeld zijn om bewoners in de schulden te brengen zodat ontruiming mogelijk wordt. In de VS kiest de politiek bewust voor ‘displacement’.  Dat doen we in Nederland niet, althans niet letterlijk in die vorm. Maar toch knaagt het, alle ontwikkelingen zijn ook herkenbaar. In afgezwakte vorm misschien, maar ook afgezwakt is het een onplezierig scenario, dat ons steeds verder af brengt van een rechtvaardige stad.

We kennen gentrification, maar voor velen is dat een trend, een natuurwet, die je niet kan en moet willen verstoren, omdat het over het algemeen goed uitwerkt op de ontwikkeling van wijken. Maar stadsgeograaf Cody Hochstenbach heeft al vaak aangetoond dat ook bij ons gentrification niet het gevolg is van individuele keuzes van bewoners, maar het gevolg van politieke keuzes, die misschien niet leiden tot gedwongen verplaatsing van bewoners, maar wel voor het reguleren van de instroom. Het effect is onder andere dat sociale huur verdwijnt uit rijkere wijken en de armoede toeneemt in armere wijken. Is gentrification een pact met de duivel? Je kan het je afvragen. Aanvankelijk lijkt alles beter te gaan, de rekening komt later?

Cody Hochstenbach is verbonden aan de Universiteit Amsterdam. Hij promoveerde in 2017 met Inequality in the gentrifying European City. Sindsdien is hij zeer actief op sociale media en opiniepagina’s. Een goede manier om zijn activiteiten te volgen is via twitter @CodyHochstenB
Wouter Veldhuis (MUST) en Simon Franke (Trancity) zijn initiatiefnemers van het project ‘De rechtvaardige stad’. Hun project is sterk gerelateerd aan het onderwerp van dit blog. Zie hier voor meer informatie.

Schilders maart20140049 Mobile Buurtbemiddeling is een doeltreffende aanpak die in steeds meer gemeenten gebruikt wordt bij burenruzies. Buurtbemiddelaars zijn vrijwilligers die buren in gesprek brengen om samen een oplossing te vinden voor hun conflict. Zij zien daarbij hoe stadswijken veranderen in bevolkingssamenstelling door de toename van het aantal 'verwarde' mensen, van statushouders en van gezinnen met een verschillende culturele achtergrond. Ook merken zij dat nieuwe bewoners minder vaak het initiatief nemen om kennis te maken met hun buren. Deze ontwikkelingen leiden tot een toename van burenoverlast en burenruzies worden complexer. Dat doet een groter beroep op het vakmanschap van de buurtbemiddelaars. Bij discussies over de toekomst van de wijkontwikkeling mag hun rol wel wat prominenter in beeld.

Stadspenning 2Op een bankje zitten, een praatje maken met bewoners, luisteren en vragen wat zij voor hen kunnen betekenen, dat was de start van Willem en Nol op het Teniersplantsoen in de Haagse Schilderswijk, nu tien jaar geleden. Zo ontstond het Stagehuis, een huis voor jongeren om stage te lopen in de Schilderswijk. Een plek waar zij met hun vragen en problemen terecht kunnen en waar zij gestimuleerd worden om hun dromen te realiseren. Het Stagehuis is een succes en wordt gewaardeerd zo blijkt uit de overhandiging door wethouder Baldewsingh van de stadspenning Den Haag aan Willem en Nol. Maar hoe past zo’n burgerinitiatief in het huidige participatiebeleid van de gemeente Den Haag?

Milikowski omslagFloor Milikowski schreef met Van wie is de stad een bestseller over de verwording van Amsterdam tot een stad voor hoger opgeleiden, meer verdienenden en toeristen. Het is een behoorlijk zwart beeld over een stad die ten ondergaat aan het eigen succes. Het leest bedoeld of onbedoeld als een aanklacht tegen het politieke bestuur en de beleidsafdelingen van de stad.

Een boek voor publiek debat
Een levendig boek, een plezier om te lezen; een soort cultuurgeschiedenis van de Amsterdamse stadsontwikkeling in de afgelopen decennia. Een boek dat voor de vakwereld van stadsontwikkelaars misschien niet zo heel veel nieuws bevat, maar het belang van het boek ligt dan ook ergens anders. Met kennis van zaken en gebruikmakend van de stemmen van heel veel mensen uit die vakwereld weet zij buiten elk vakjargon te blijven en een toegankelijk verhaal te schrijven over vastgoedontwikkelingen, over gentrification, over het verdwijnen van de middengroepen en vooral over de onstuitbare groei van het toerisme. Daarmee bereikt ze een breed publiek. Dat kan effect hebben op de publieke opinie en uiteindelijk hopelijk ook op politiek en beleid.

Parkwijk Haarlem3 Mobile‘Haarlem alleen voor de rijken?’ Onder die titel hadden we ook in mijn eigen woonplaats in de aanloop naar de verkiezingen voor de gemeenteraad een debat over de woningmarkt.
Ik ging er niet zozeer heen om de standpunten van de politieke partijen te horen, die waren weinig verrassend en met twaalf partijen die aan het woord mochten komen is er niet veel ruimte voor verdieping. Toch was het een levendige en interessante bijeenkomst door verschillende inhoudelijke bijdragen. Ik wist altijd al wel dat Haarlem behoorlijk gesegregeerd is, maar deze avond gaf mij een scherper beeld.

Zijlweg Haarlem MobileVerdringing door Amsterdammers
Haarlem is, vooral bij Amsterdammers die hun eigen stad te duur vinden, bijzonder populair. Maar ook voor hen wordt Haarlem onbetaalbaar en is er nauwelijks aanbod, niet in de koopmarkt en niet in de huurmarkt. Om nog maar te zwijgen voor Haarlemmers die het huis van hun ouders willen verlaten of doorstromen. Zij worden uit de markt gedrukt door de toestroom van buiten.
We praten dan wel over de populaire wijken van Haarlem. In bijvoorbeeld Schalkwijk, met ruim 30.000 inwoners de grootste naoorlogse uitbreidingswijk van Haarlem, ligt de vierkante meter prijs op zestig procent van die populaire wijken.


Evicted‘Home is the center of life’, schrijft Matthew Desmond in Evicted – Poverty and profit in the American City. Acht families zijn de rode draad in zijn boek, families voor wie een dak boven het hoofd niet vanzelfsprekend is. Die families staan voor miljoenen Amerikanen die met regelmaat uit huis gezet worden omdat zij de huur niet kunnen betalen. Desmond schreef een magistraal boek met verhalen die zo uitzichtloos zijn, dat je het boek met regelmaat moet wegleggen omdat zoveel ellende niet te behappen is. ‘Home is the center of life’, maar als je geen ‘home’ hebt kom je in een spiraal van armoede, werkloosheid en criminaliteit terecht. In Nederland is het niet anders: eerst huisvesting en dan aanpak van problemen, andersom werkt niet.

Uitzetting veroorzaakt armoede
Huisvesting is een basisrecht voor iedereen. En een eeuw lang was het in de VS net als elders gebruik om zo’n 30 procent van je inkomen te besteden aan woonlasten. Dat was vroeger, inmiddels betaalt het merendeel van de armen in de VS meer dan de helft van hun inkomen aan huur. Dat lukt dus velen niet en huisuitzetting is het gevolg. In Milwaukee (waar de auteur zijn boek op heeft gebaseerd) wordt in een jaar tijd 1 op de 8 arme huurders geconfronteerd met uitzetting en vreest een zelfde aantal huurders dat dat binnenkort staat te gebeuren.
Huisuitzetting betekent een leven op straat, in verlaten slooppanden, in opvangcentra, bij familie. Maar het betekent nog veel meer. Uitzetting is niet alleen een gevolg van armoede, het is de belangrijkste veroorzaker van armoede. Het verbreekt gemeenschappen, het duwt kinderen in de criminaliteit, het maakt het onmogelijk om regelmatig werk te hebben, veroorzaakt ziekte en depressie.

saskia sassen MobileDe ‘financialisering’ van de economie ondermijnt onze steden. Socioloog en econoom Saskia Sassen vertelde erover in de Balie op 29 november j.l. Zij schetste een wereld waarin vastgoed (en de financiering daarvan) er niet is om te worden gebruikt voor huisvesting van bewoners, bedrijven of maatschappelijke instellingen, maar waarin het de onderlegger is voor een reeks van financiële constructies en producten waarmee maximaal geld te verdienen is. Haar verhaal geeft voeding aan het project De rechtvaardige stad, een initiatief van Wouter Veldhuis van MUST en Simon Franke van Trancity.

Uitstoting
Al was de boodschap van Sassen duidelijk, haar verhaal in de Balie was niet altijd even helder. Maar geïnspireerd trok ik een boek van haar uit 2015 uit de kast. Toen aangeschaft, maar nog niet gelezen. Uitstoting, brutaliteit en complexiteit in de wereldeconomie is de Nederlandse titel. Een breed verhaal over armoede, milieuvernietiging, maar vooral ook over het financiële systeem. In een hoofdstuk in het boek (Het financiële systeem en zijn ‘vermogens’: crisis als systeemlogica) beschrijft ze wat er sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is veranderd. Tot die tijd hadden we een Keynesiaans model waarin de welvaarsstaat erop was gericht dat iedereen mee kon doen. Volledige werkgelegenheid en een vangnet voor als het misging. Dat was ook in het belang van de grote bedrijven. Met meer arbeid werd door hen meer geld verdiend en meer arbeiders (met inkomen) betekende meer consumenten en verkoop van producten. Inclusie was toen de logica van het systeem, uitstoting lijkt volgens Sassen de logica van deze eeuw. In die ontwikkeling zijn de financiële instellingen meegegaan. Banken hebben een rol in de reële economie. Ze leveren bijvoorbeeld een product (lening) waarvoor je een prijs betaalt (rente). Met die lening kan je een huis kopen of een bedrijfsinvestering doen. Maar nu faciliteren de banken ook de financialisering van de economie.

BindingFoto SmallEen uitgever maakt fysieke boeken voor verkoop via boekhandel en webwinkel en opent een extra markt met een epub versie, meestal voor een wat lagere prijs dan het ‘echte’ boek. In februari van dit jaar publiceerde trancityxvaliz Binding Genoeg, de stad en het geheim van aangenaam samenwonen, een essay van Annemarie Kok in onze nieuwe serie Stadsessays. We kozen voor een andere aanpak dan gebruikelijk: de focus lag op gratis downloads met als ‘bijproduct’ een gedrukte versie. We maken negen maanden later de balans op.

Digitale publicaties
In een recente blog inventariseert Michiel van Raaij, hoofdredacteur van Architectenweb, de ontwikkelingen van digitale architectuurboeken; waar niet veel schot in zit. Van Raaij wijt dat voornamelijk aan de formats van e-publicaties, die te weinig mogelijkheden bieden voor illustraties en zonder foto’s en illustraties is een architectuurboek niet compleet. Natuurlijk kan je ook epubs maken met illustraties etc, maar dat maakt het wel meteen veel duurder en ingewikkelder, dus hij heeft een punt. Maar ook in ‘gewone’ leesboeken ontwikkelt de markt voor epubs veel trager dan verwacht. In de Verenigde Staten loopt de verkoop op dit moment zelfs terug. Het blog van Michiel van Raaij was voor mij aanleiding om eens te kijken hoe het ons met Binding Genoeg is vergaan.

Abonneer u nu op de nieuwsbrief over onze publicaties en programma’s