Anderston2a 3 Op reis kom je onderweg nog wel eens iets tegen. Bijvoorbeeld Anderston, een opvallend woningbouwproject in Glasgow.
Anderston viel ons op: interessante architectuur, herstel van de stad, mix van sociale en middenhuur, mix van openbare, private en collectieve buitenruimte, lage parkeernorm.
Een standbeeld van de beroemdste architect die Schotland ooit heeft gehad, Charles Rennie Mackintosh, markeert de ingang van het project en geeft extra allure.

Glasgow
De grootste stad van Schotland, heeft een reputatie als oude industriestad die door een diep dal is gegaan. Jarenlang nam het aantal bewoners af, de werkloosheid was hoog en de armoede groot.
Maar inmiddels groeit het aantal inwoners weer en is Glasgow met zo'n 600.000 bewoners een levendige stad, met een flinke (internationale) studentenpopulatie en een rijk cultureel leven. De stad zet vooral in op festivals om de eigen bevolking te bedienen en de toeristen te trekken. Overal in de stad wordt gebouwd. Prestigeprojecten zoals het Riverside Transport Museum aan de Clyde, maar ook heel veel woningbouw.
Glasgow1 Small 2
Het centrum
Ook het stadscentrum wordt voortdurend 'verbeterd'. Buchanan Street, de autovrije hoofdwinkelstraat is royaal belegd met duur natuursteen. Sauchiehall Street, de uitgaans- en eetstraat, wordt ook steeds meer autovrij. Daar vind je ook het Centre for Contemporary Arts met een interessante programmering, een fijne boekhandel en uitstekende lunches. En natuurlijk de Glasgow School of Art, hoogtepunt in het werk van Mackintosh. Helaas ontoegankelijk, omdat een brand het interieur flink heeft aangetast.

Argyll Street
Vanuit het centrum gingen we op weg naar Finnieston, volgens een bericht in The Times van een paar jaar geleden, 'the hippiest place in Britain'.
We lopen door Argyll Street, een van die kenmerkende Glasgow-straten, die kilometers lang zijn en de binnenstad verbinden met de ring daar omheen. Maar voordat Argyll Street hip dreigt te worden lopen we tegen een nieuw woningbouwproject aan dat onmiddellijk onze aandacht trekt: Anderston.

Eerder stedenbouw dan architectuur
In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw is hier de oude Victoriaanse mix van wonen en werken vervangen door vrijstaande hoogbouw. Die heeft geen lang leven gehad en vanaf 2004 werd begonnen met de sloop en herontwikkeling van het gebied. In vijf fasen is hier door Sanctuary Scotland Housing Association een wijkje met nieuwe appartementencomplexen ontstaan, waarbij het oude 19de eeuwse stratenpatroon is hersteld. Het is met name fase 4-5 met 260 woningen, opgeleverd in 2018, dat er uit springt.  
We zijn er toevallig, onvoorbereid, maar met wat foto’s en speuren op internet valt toch een impressie te geven.
Anderston3A
Wat Collective Architects hebben gedaan is misschien wel meer stedenbouw dan architectuur. In meerdere opzichten hebben ze in eerste instantie een deel van de stad gerepareerd; weer toevoegen wat eerder was weggenomen. Dat begint met het herstel van 200 meter straatwand aan een van de meest roemruchte straten van de stad. Een ‘stevige’ gevel mag je wel zeggen, maar het stoorde me niet, past bij de omgeving, waar veel straatwanden van natuursteen zijn. Een meer open plint is nooit weg, maar in dit stuk van de straat is geen enkele publieke functie te bekennen.
Anderston5 Small
Openbaar, collectief en privaat
Verder creëerden de architecten een nieuwe wandelroute dwars door het project. Een route die een duidelijke functie heeft ook voor niet-bewoners, al was dat op een koude januarimorgen nog niet meteen te zien. Die route voor niet-bewoners roept discussie op of de private en collectieve binnentuinen wel duidelijk te onderscheiden zijn van het publieke pad. Een twijfelgeval zou je kunnen zeggen. Een bespreking van het project in Architects Journal is er kritisch over; zij voorzien problemen. Hoe het uitwerkt valt nu nog niet te zeggen, een half jaar na oplevering.
Anderston6
Midden-huur
Woningen in een mix van sociale en midden-huur. Zou interessant zijn om over enige tijd te horen hoe dat bevalt, zeker ook gezien het sterk collectieve karakter van de buitenruimte. En in Schotland bestaat dus gesubsidieerde midden-huur. Volgens de website van de verhuurder: ‘Mid-market rent is a form of affordable housing. Tenants generally pay a lower rent than their area's market rent level, but more than local social housing tenants. Starting rents for new mid-market rent homes are often similar to the Local Housing Allowance. Mid-market rent might be suitable for people on incomes that are not quite enough to afford home ownership, or private sector rents.’
Anderston8 Small
Sardinian Food
En dat hippe Finnieston ligt nauwelijks honderd meter verder. Daar zal Anderston ook wel wat mee te maken hebben. Nu vertoont Argyll Street inderdaad een gentrification-gezicht. Een speciaalzaak in 'Sardinian Food' is kenmerkend. Maar de charityshop is er ook nog. En oude bedrijvigheid mixt nog met nieuwe maakindustrie.
Finniston
Een uitgebreide bespreking van het project verscheen in Architects Journal van november 2018
Meer informatie ook op de site van Collective Architects

Artikel NL Mag Mobile Door een eenzijdig economische blik op ruimtegebruik worden essentiële maatschappelijke functies verdrongen. Hoe en waar vinden we het perspectief op een ‘stad voor iedereen’ weer terug? In NL Magazine nummer 3, dat verscheen op 14 december 2018,  publiceerden wij een artikel, waarmee we ons project over de rechtvaardige stad een vervolg geven. Op zoek naar een aansprekend verhaal voor de rechtvaardige stad.

Van Woustraat - Amsterdam
Loop een stuk door de Amsterdamse Van Woustraat, centrale stadsstraat in De Pijp en je ziet hoe het aanbod van voorzieningen verschraalt. De horeca rukt op. Als de stadsstraat de spiegel is van de wijken er omheen, gaan we daar binnenkort alleen nog maar koffiedrinken en gastronomische hamburgers eten. Nog steeds is er in deze wijk een flink percentage sociale huur, maar dat daalt gestaag. Het is vast heel gezellig in dit bastion van de creatieve klasse, en in alles lijkt het op een levendige, diverse stad voor iedereen - maar dat is schijn. Een herkenbare ontwikkeling in veel Nederlandse steden.

Omslag How to kill a city In How to Kill a City - Gentrification, inequality and the Fight for the Neighborhood beschrijft Peter Moskowitz aan de hand van New Orleans, Detroit, San Francisco en New York hoe gentrification een bewust ingezette strategie is van overheid en bedrijfsleven om steden en wijken te ontdoen van armere bevolkingsgroepen.
Gentrification is in zijn ogen geen natuurlijk proces dat wijken verbetert, zoals in Nederland vaak wordt gezegd. Integendeel het vernietigt sociale verbanden en gemeenschapszin.


How to Kill a City is zo’n mix van onderzoeksjournalistiek en maatschappij analyse waar Amerikaanse auteurs een jaloersmakend patent op hebben. Eerder schreef ik over de publicatie Evicted, wat op dezelfde leest geschoeid is. Peter Moskowitz gaat in zijn boek nog een stapje verder. Hij schijft van tijd tot tijd een activistische pamflet en brengt ook zijn eigen handelen in het verhaal: geboren in de West Village op Manhattan en verdreven omdat het onbetaalbaar werd, is hij nu zelf een gentrifier in Brooklyn. Al bij al een gepassioneerd betoog, zeker geen wetenschappelijke verhandeling of objectieve beschrijving met hoor en wederhoor.

Schilders maart20140049 Mobile Buurtbemiddeling is een doeltreffende aanpak die in steeds meer gemeenten gebruikt wordt bij burenruzies. Buurtbemiddelaars zijn vrijwilligers die buren in gesprek brengen om samen een oplossing te vinden voor hun conflict. Zij zien daarbij hoe stadswijken veranderen in bevolkingssamenstelling door de toename van het aantal 'verwarde' mensen, van statushouders en van gezinnen met een verschillende culturele achtergrond. Ook merken zij dat nieuwe bewoners minder vaak het initiatief nemen om kennis te maken met hun buren. Deze ontwikkelingen leiden tot een toename van burenoverlast en burenruzies worden complexer. Dat doet een groter beroep op het vakmanschap van de buurtbemiddelaars. Bij discussies over de toekomst van de wijkontwikkeling mag hun rol wel wat prominenter in beeld.

Stadspenning 2Op een bankje zitten, een praatje maken met bewoners, luisteren en vragen wat zij voor hen kunnen betekenen, dat was de start van Willem en Nol op het Teniersplantsoen in de Haagse Schilderswijk, nu tien jaar geleden. Zo ontstond het Stagehuis, een huis voor jongeren om stage te lopen in de Schilderswijk. Een plek waar zij met hun vragen en problemen terecht kunnen en waar zij gestimuleerd worden om hun dromen te realiseren. Het Stagehuis is een succes en wordt gewaardeerd zo blijkt uit de overhandiging door wethouder Baldewsingh van de stadspenning Den Haag aan Willem en Nol. Maar hoe past zo’n burgerinitiatief in het huidige participatiebeleid van de gemeente Den Haag?

Milikowski omslagFloor Milikowski schreef met Van wie is de stad een bestseller over de verwording van Amsterdam tot een stad voor hoger opgeleiden, meer verdienenden en toeristen. Het is een behoorlijk zwart beeld over een stad die ten ondergaat aan het eigen succes. Het leest bedoeld of onbedoeld als een aanklacht tegen het politieke bestuur en de beleidsafdelingen van de stad.

Een boek voor publiek debat
Een levendig boek, een plezier om te lezen; een soort cultuurgeschiedenis van de Amsterdamse stadsontwikkeling in de afgelopen decennia. Een boek dat voor de vakwereld van stadsontwikkelaars misschien niet zo heel veel nieuws bevat, maar het belang van het boek ligt dan ook ergens anders. Met kennis van zaken en gebruikmakend van de stemmen van heel veel mensen uit die vakwereld weet zij buiten elk vakjargon te blijven en een toegankelijk verhaal te schrijven over vastgoedontwikkelingen, over gentrification, over het verdwijnen van de middengroepen en vooral over de onstuitbare groei van het toerisme. Daarmee bereikt ze een breed publiek. Dat kan effect hebben op de publieke opinie en uiteindelijk hopelijk ook op politiek en beleid.

Parkwijk Haarlem3 Mobile‘Haarlem alleen voor de rijken?’ Onder die titel hadden we ook in mijn eigen woonplaats in de aanloop naar de verkiezingen voor de gemeenteraad een debat over de woningmarkt.
Ik ging er niet zozeer heen om de standpunten van de politieke partijen te horen, die waren weinig verrassend en met twaalf partijen die aan het woord mochten komen is er niet veel ruimte voor verdieping. Toch was het een levendige en interessante bijeenkomst door verschillende inhoudelijke bijdragen. Ik wist altijd al wel dat Haarlem behoorlijk gesegregeerd is, maar deze avond gaf mij een scherper beeld.

Zijlweg Haarlem MobileVerdringing door Amsterdammers
Haarlem is, vooral bij Amsterdammers die hun eigen stad te duur vinden, bijzonder populair. Maar ook voor hen wordt Haarlem onbetaalbaar en is er nauwelijks aanbod, niet in de koopmarkt en niet in de huurmarkt. Om nog maar te zwijgen voor Haarlemmers die het huis van hun ouders willen verlaten of doorstromen. Zij worden uit de markt gedrukt door de toestroom van buiten.
We praten dan wel over de populaire wijken van Haarlem. In bijvoorbeeld Schalkwijk, met ruim 30.000 inwoners de grootste naoorlogse uitbreidingswijk van Haarlem, ligt de vierkante meter prijs op zestig procent van die populaire wijken.


Evicted‘Home is the center of life’, schrijft Matthew Desmond in Evicted – Poverty and profit in the American City. Acht families zijn de rode draad in zijn boek, families voor wie een dak boven het hoofd niet vanzelfsprekend is. Die families staan voor miljoenen Amerikanen die met regelmaat uit huis gezet worden omdat zij de huur niet kunnen betalen. Desmond schreef een magistraal boek met verhalen die zo uitzichtloos zijn, dat je het boek met regelmaat moet wegleggen omdat zoveel ellende niet te behappen is. ‘Home is the center of life’, maar als je geen ‘home’ hebt kom je in een spiraal van armoede, werkloosheid en criminaliteit terecht. In Nederland is het niet anders: eerst huisvesting en dan aanpak van problemen, andersom werkt niet.

Uitzetting veroorzaakt armoede
Huisvesting is een basisrecht voor iedereen. En een eeuw lang was het in de VS net als elders gebruik om zo’n 30 procent van je inkomen te besteden aan woonlasten. Dat was vroeger, inmiddels betaalt het merendeel van de armen in de VS meer dan de helft van hun inkomen aan huur. Dat lukt dus velen niet en huisuitzetting is het gevolg. In Milwaukee (waar de auteur zijn boek op heeft gebaseerd) wordt in een jaar tijd 1 op de 8 arme huurders geconfronteerd met uitzetting en vreest een zelfde aantal huurders dat dat binnenkort staat te gebeuren.
Huisuitzetting betekent een leven op straat, in verlaten slooppanden, in opvangcentra, bij familie. Maar het betekent nog veel meer. Uitzetting is niet alleen een gevolg van armoede, het is de belangrijkste veroorzaker van armoede. Het verbreekt gemeenschappen, het duwt kinderen in de criminaliteit, het maakt het onmogelijk om regelmatig werk te hebben, veroorzaakt ziekte en depressie.

Abonneer u nu op de nieuwsbrief over onze publicaties en programma’s