20170629 155840 MobileHull, havenstad in Noordoost Engeland, heeft een beroerde reputatie. Armoede en werkloosheid. Verval na het verdwijnen van de visserij. Sindsdien staat Hull bekend als een stad waar je niet moet zijn. Op alle ‘foute’ lijstjes staat Hull bovenaan. Die cijfers kloppen vast wel, maar er is meer dan statistiek.

Na vijf dagen Hull ga je van de stad houden. De bewoners zijn toegankelijk, direct en enorm behulpzaam. En je ‘proeft’ de dynamiek; er wordt geïnvesteerd en overal zijn nieuwe initiatieven. Dit jaar is Hull UK City of Culture en dat wordt in de hele stad gevierd.


Langs de kust
In een grijze avond in plenzende regen de Humber aan de Engelse Oostkust opzeilen. Op een grauwe industriële rivier op weg naar een stad met een grauwe reputatie. Niet de wens van iedere zeiler. Toch staat Hull al jaren op ons verlanglijstje. Misschien al wel sinds ik dertig jaar geleden Jonathan Rabans beroemde boek Langs de kust las. Een prachtig verslag van een zeilreis rondom het Groot Brittannië van Margareth Tatcher, die precies tijdens zijn rondtocht twee ‘oorlogen’ uitvocht. Tegen Argentinië dat de Falklands had bezet en tegen de mijnwerkers die staakten tegen het sluiten van de mijnen. Raban studeerde in Hull in de jaren zestig toen er nog volop geld werd verdiend in de visserij en visverwerking. Raban zelf verdiende zijn studie door als taxichauffeur buitenlandse zeelieden af te leveren bij de lokale prostituees.
P1000299 MobileAls hij er vijftien jaar later met zijn boot terugkeert zijn de enorme dokken leeg en lijkt de hele stad werkloos en in verval. Eén oorlog won Tatcher niet en dat was tegen IJsland, dat eenzijdig de territoriale visserijgrens met 200 mijl had uitgebreid, met desastreuze gevolgen voor Hull en Grimsby, de overbuurman aan de rivier.

Nieuwe investeringen
Maar Hull is geen geïsoleerde krimpende provinciestad. Er wonen 260.000 mensen. Er zijn een universiteit en hogescholen. En manmoedig probeert Hull zichzelf opnieuw uit te vinden. Bijvoorbeeld met faciliterende nieuwe havenactiviteiten voor de windfarms die ook in Engeland in hoog tempo langs de kust verschijnen. Het Duitse energiebedrijf Siemens wilde in 2014 Hull tot centrum van hun Engelse activiteiten maken. Voor hun eerste vestiging zochten ze 650 lokale werknemers. Er kwamen 23.000 sollicitanten op af. Maar Siemens heeft verdere grote investeringen in de stad af1498812125750 Mobilehankelijk gemaakt van de uitkomst van de Brexit-onderhandelingen. Daar worden in Hull cynische grappen overgemaakt, aangezien de stad met 66 procent koos voor afscheid van Europa.

Er is en wordt behoorlijk geïnvesteerd in de stad. C4DI is een grote nieuwe Tech-hub aan de oude haven. Hull heeft spectaculaire prestige projecten zoals The Deep, het zeeaquarium. En je ziet her en der delen van de stad opknappen, maar ook heel veel gaten en ontwikkelingen die duidelijk wel zijn ingezet, maar stilgevallen. En er zijn in het verleden ook wel dingen heel erg fout gegaan. Een vierbaansweg met moeizame oversteekplekken scheidt de stad van het havenfront. En begin jaren negentig is er nog een groot lelijk winkelcentrum midden in de stad gezet.
Als we op een avond het centrum uitlopen op weg naar, volgens recensies, het beste Indiase restaurant Hull komen we op een van de doorgaande wegen van de stad. Links Oost-Europees aandoende flats en rechts verwaarloosde bedrijventerreinen. Het doet pijn aan je ogen, zo ruig had ik het in Engeland nog niet gezien, ook niet in Liverpool, Leeds of Manchester.

Transformatie
De oude Fruitmarket dicht bij de havens is een gebied in overgang. Tijdens de financiële crisis organiseerde het 20170630 105901 Mobilegemeentebestuur een grote meeting om ideeën op te halen hoe het verder moest met het gebied. Zo’n 200 mensen meldden zich. Dat was de creatieve klasse uiteraard, die nu het weer beter gaat onderhandelt met de nieuw opgedoken projectontwikkelaar over het vervolg. Op dit moment is het er erg leuk, rauw en levendig. Inzet is woningbouw, cultuur en kleinschalige maakindustrie. Niet anders dan we kennen van andere steden. Maar het is spannend. Hull komt van ver en er zijn nog zoveel verwaarloosde stukken stad met enorme potentie. Je zou bijna hopen dat ze kunnen leren van steden die tien of twintig jaar geleden in dezelfde fase zaten en inmiddels ‘hun’ Fruitmarket hebben zien veranderen in een voor de initiatiefnemers onbetaalbare plek.

City of Culture
Als we dan toch naar Hull willen, dan wel dit jaar hadden we bedacht, want Hull is UK City of Culture. Na het succes van Liverpool als Culturele Hoofdstad van Europa in 2008 besloten de Britten om de formule ook los van Europa toe te passen en dus is er nu elke vier jaar een UK City of Culture. In de pers is te lezen dat niemand in Engeland had verwacht dat van de veertien steden die een plan hadden, Hull zou worden verkozen. Want in Engeland is het beeld van Hull behoorlijk negatief en hun bidbook heette niet voor niets ‘coming out of the shadows’.

20170702 133731 Mobile

Maar de jury die moest kiezen vond hun plan overtuigend. Toen bekend werd dat Hull was verkozen ontstond er een ongelooflijk gevoel in de stad. Euforie, ook bij bewoners die nauwelijks in cultuur waren geïnteresseerd, simpel door het feit dat zij waren verkozen boven meer voor de hand liggende steden.
Mochten we denken dat het concept Culturele Hoofdstad geen betekenis heeft, of alleen een feestje van de culturele elite is, dan brengt Hull je op andere gedachten. Overal in de stad zijn plekken ingericht met kleine tentoonstellingen of voorstellingen. En als je die niet ziet dan merk je dat winkels die leeg staan zijn beplakt met affiches. Bijna vierduizend vrijwilligers in herkenbare outfit werken mee als suppoost en gaan het liefst met ons in discussie, over de tentoonstelling en over hun stad. En als we iets niet kunnen vinden loopt de kassamedewerker van de supermarkt achter zijn kassa vandaan naar buiten om ons de weg te wijzen. Als wij er zijn is er een driedaags New Musical Festival. Niet het makkelijkste onderwerp. Op vrijdagavond speelt het BBC Philharmonic een nieuwe compositie van een jonge componist in de City Hall voor een informele enthousiaste zaal, gevuld met alle leeftijden.
1498994157823 MobileOp een zonnige zondagmiddag komt Hull en masse kijken in het Fruitdistrict naar Paper City, een nieuwe tentoonstelling op zeven verschillende locaties. De nieuwsgierigheid straalt er vanaf.

Heeft Culturele Hoofdstad nut?
Ondanks de zichtbare armoede maakt Hull je optimistisch. Na deze ervaring ben ik extra benieuwd hoe Leeuwarden zijn titel als Culturele Hoofdstad van Europa volgend jaar zal invullen. UK City of Culture zal in Hull niet direct zorgen voor meer banen, maar wel voor trots en zelfbewustzijn. En het is duidelijk een extra kans om de beeldvorming over de stad en zijn bewoners te kantelen, met uiteindelijk ook economisch effect. ‘Coming out of the shadows’ lijkt al bijna een achterhaalde leus.

Coasting van Jonathan Raban is in het Engels nog gewoon verkrijgbaar. De Nederlandse vertaling is alleen tweedehands te vinden. En Madras op Anlaby Road is een van de beste Indiase restaurants waar we in Engeland hebben gegeten.

Poes Carfield in Boekhorststraat Mobile

Vier meiden van de Johan de Witt school aan de Hooftskade in de Haagse Schilderswijk komen aarzelend binnen om poes Garfield te aaien die op haar gemak in de etalage ligt van de pas geopende ruimte 'What 's happening?’  in de Boekhorststraat. Zij kennen Garfield  die regelmatig zwerft tussen hun school, de Koningstraat en de Boekhorststraat. Bijna iedereen die hier woont, werkt of naar school gaat, kent Garfield en, als het even kan, wordt hij geaaid. De kat zorgt voor verbinding tussen mensen
en wijken.

Cristina Martins, sinds enkele weken eigenaar van kunst- en expositieruimte ‘What’s happening?’, ziet onmiddellijk een verhaal in Garfield. 'Gisteravond was er een bijeenkomst met de nieuwe ondernemers in de straat over de promotie van de Boekhorststraat als ‘makerskwartier’ en over het bereik van meer publiek. Dat Garfield op zijn manier publiek trekt, had niemand gisteravond kunnen bedenken. Garfield zou ons marketinginstrument kunnen worden’.

'Misschien zijn er meer mensen die het leuk vinden om hem te tekenen of een verhaal over hem te vertellen. Misschien wel de leerlingen van de Johan de Wittschool? Het zijn nog maar ideeën die door mijn hoofd spoken’, zegt Cristina. Dat kan hier allemaal want 'What's happening?'  is een ruimte waar verhalen verbeeld worden in foto's, tekeningen, films en objecten.

Ateliers29 mei j.l. was ik gast op de bijeenkomst Permanent Atelierruimte gezocht: naar een duurzaam atelierbeleid, georganiseerd door Kunstenbond, Platform BK en Pakhuis de Zwijger. Hieronder de tekst van mijn statement, dat start met de erkenning van Richard Florida dat er iets mis is gegaan met zijn concept van de creatieve klasse. Voor kunstenaars dreigt in de stad geen plek meer te zijn.  Hoe kunnen zij zich verweren?

Florida's mea culpa
In 2002 startte de zegetocht van Richard Florida en zijn ‘rise of the creative class’. Alle westerse steden moesten concurrerend zijn in het faciliteren van de kennisindustrie, dat  bracht economische voorspoed. Gretig vormden bestuurders van gemeenten, corporaties en ontwikkelaars zijn boodschap om in beleid.
In april van dit jaar verscheen een nieuw boek van Florida: ‘The New Urban Crisis’. De boodschap is een stuk somberder dan 15 jaar geleden. Succesvolle steden worden geconfronteerd met de nare bijwerkingen van het medicijn van de creatieve klasse: gentrification, segregatie en ongelijkheid. Betaalbare huisvesting is er in grote delen van de stad niet meer; stadsdelen zijn óf rijk, óf arm en het verschil tussen die twee wordt steeds groter. ‘The winner-take-all urbanism’ noemt Florida dat nu. En zo zegt hij: “I found myself confronting the dark side of the urban revival I had once championed and celebrated.’ Meer over Florida en zijn boek is hier te vinden.

Kunstenaars kunnen zich organiseren
Mijn vrees is dat ook Nederlandse steden ontoegankelijk worden voor mensen zonder hoog inkomen of vermogen, dat de stad verschraalt en de diversiteit eruit verdwijnt. We laten toe dat economisch rendement het ruimtegebruik bepaalt en kijken veel te weinig naar de sociaal culturele opbrengst van ruimte.
Kunstenaars zijn in hun probleem om betaalbare huisvesting en atelierruimte te vinden niet uniek. Dat is jammer, maar ook de opstap naar de twee punten die ik wil inbrengen. De kern daarvan is dat kunstenaars zich moeten organiseren om er voor te zorgen dat ze een plek in de stad kunnen houden. Het huidig maatschappelijk klimaat gunt hen dat niet als vanzelf. Ook al ben je daar niet voor opgeleid en heb je er helemaal geen zin in, je zult aan de bak moeten. Initiatief nemen kan op twee manieren:

Florida2 Small De opkomst van de creatieve klasse leidde niet alleen tot het succes van vele grote steden, maar ook tot allerlei ongewenste neveneffecten, zoals gentrificatie, segregatie en ongelijkheid. Dat is de boodschap van het nieuwe boek The New Urban Crisis van Richard Florida. Betaalbare huisvesting is er niet meer; de middenklasse mag nog wel werken in de stad, maar kan er niet meer wonen; stadsdelen zijn óf rijk, óf arm en het verschil tussen die twee wordt steeds groter. ‘The winner-take-all urbanism’ noemt Florida dat. Hij beschrijft Amerikaanse steden (en af en toe London), maar de trend is zo langzamerhand ook voor ons in Nederland herkenbaar.

The dark side of urban revival
Natuurlijk kennen we Richard Florida vooral van zijn bestseller The Rise of the Creative Class uit 2002. Het aantrekken van de creatieve klasse en het inrichten van de stad voor die groep van kenniswerkers was de weg naar succes en economische voorspoed voor de stad. Florida presenteerde het niet alleen als een analyse van een bestaande ontwikkeling, maar vloog vervolgens de wereld rond om overal stadsbestuurders te inspireren om voluit te investeren in de creatieve klasse. Komt hij daar nu op terug? Een beetje. In het boek zijn een paar alinea’s te vinden waarin hij duidelijk zegt dat hij toen geen rekening heeft gehouden met de bijwerkingen van zijn medicijn: een onbetaalbare en voor twee derde van de bevolking ontoegankelijke stad. ‘I realized I had been overly optimistic to believe that cities and the creative class could, by themselves, bring forth a better and more inclusive kind of urbanism.’ En: ‘I found myself confronting the dark side of the urban revival I had once championed and celebrated.’

New20YorkDrie stadsgeografen schreven een wandelgids voor New York. Hoe vind je de sporen van 400 jaar geschiedenis terug in de gebouwde omgeving. Wandelen door bekende en minder bekende buurten, met informatie over sociaal-ruimtelijke veranderingen, over gebouwen en publiek domein, die je in andere gidsen niet krijgt. Dat is natuurlijk smullen voor New York-gangers die in hun werk bezig zijn met stedelijke ontwikkeling.

Ruimtelijke ontwikkeling van New York
Deze gids wijkt af van de gebruikelijke reisgidsen. Bekende toeristische plekken worden niet gemeden, maar van een andere context voorzien. Er is aandacht voor onbekendere buurten en bezienswaardigheden. Maar vooral onderscheidt deze gids zich omdat duidelijk wordt gemaakt hoe bevolkingsgroei en sociaaleconomische veranderingen doorwerkten in de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. De heldere inleiding beschrijft onder andere de wisselende balans tussen overheidsingrijpen en private ontwikkeling. Bekende regelgeving als Air Rights, BID (Business Improvement District), POPS ( Privately Owned Public Spaces), FAR (Floor Area Ratio) wordt nog eens uitgelegd en de auteurs laten zien hoe dat een stempel heeft gedrukt op de stad. In de 17 wandelingen (en 1 fietstocht) koppelen zij hun inzicht aan concrete buurten, gebouwen en plekken.

Gentrification
En natuurlijk laten ze zien hoe gentrification de ontwikkeling van de stad heeft aangejaagd. Soms ten goede omdat buurten er door werden gerenoveerd, maar soms ook met de bekende negatieve effecten zoals uitsluiting van eerdere bewonersgroepen. En soms dreigt een aanstekelijk verhaal aan zijn eigen succes ten onder te gaan, zoals de Highline, die wordt overspoeld door toeristen met weer een effect op de nabijgelegen woningen en voorzieningen. (Voor geïnteresseerden: zie hier een ambivalente terugblik op de Highline door de initiators.)

Boek
Wandelen in New York
werd geschreven door Irina van Aalst, Rianne van Melik en Jan van Weesep. De gids is deze week (half maart) verschenen bij de vrienden/collega’s van Odyssee. Digitaal en in print te bestellen via deze link.

Bijeenkomst
Op 22 maart 2017 is in Pakhuis De Zwijger een presentatie van de gids. Meer informatie en reserveren op de site van het Pakhuis.

BindingFoto SmallWe beginnen een nieuwe publicatieserie bij trancity-valiz: stadsessays. Een bijdrage aan het publiek debat over ruimtelijke en sociaaleconomische  thema’s. Een ‘plek’ voor analyse, verdieping en reflectie, maar ook voor stellingname en discussie. Gratis te downloaden, maar ook te koop in gedrukte vorm.

Er is volop discussie over stad en regio. Woningmarkt, gentrification, segregatie, sociale cohesie, tweedeling, wijkontwikkeling, stadmaken, publiek domein, zorgvoorzieningen, circulariteit, energietransitie; onderwerpen genoeg. En allemaal hebben ze ruimtelijke gevolgen of worden ze juist door verdeling en inrichting van de ruimte opgeroepen. Wordt de stad gedreven door economische of sociaal-culturele waarden?

Platform voor vak- en publiek debat
Trancity biedt een nieuw platform voor kennis en discussie. Stadsessays zoekt over de grenzen van vakdisciplines heen naar ruimtelijke en maatschappelijke samenhang en voedt het vak- en publiek debat.

Architect Marlies Rohmer maakte (samen met Hilde de Haan en Jolanda Keesom) een opmerkelijk boek. What happened to my buildings doet verslag van een rondtoer van de architect, die jaren na de oplevering haar eigen gebouwen bezoekt en praat met bewoners, gebruikers en opdrachtgevers. Soms zijn mensen tevreden, soms niet en regelmatig blijkt dat verwachtingen van de architect of opdrachtgever gewoon niet uitkomen. En bewoners ervaren praktische problemen. Dat levert leerzame en hilarische momenten op. ‘Als je naar buiten gaat terwijl het regent, is het net of je een emmer water in nek krijgt‘, zegt een bewoner in Almere.

WhatHappenedToMyBuildings pag 70 71 spreads 37Geen geïsoleerde iconen
Ik ben al jaren gecharmeerd van de architectuur van Marlies Rohmer. Haar gebouwen zijn verregaand gedetailleerd en dat maakt haar architectuur buitengewoon expressief. Zeer aanwezige gebouwen. Maar in tegenstelling tot sommige collega’s maakt ze geen iconen van haar gebouwen. Het zijn nooit ‘meesterwerken’ zonder relatie met hun omgeving. Zulke geïsoleerde iconen halen hun omgeving naar beneden, zoals een narcist doet met de mensen om hem heen. Gebouwen van Rohmer maken de omgeving juist sterker en optimistischer. Ze is niet uit op effectbejag, hoezeer haar gebouwen ook opvallen door de aandacht die de architect besteed heeft aan optimale kwaliteit.
Goed voorbeeld van dat ‘optimisme’ is wat mij betreft De Matrix, een MFA (multifunctionele accomodatie) in Hardenberg.

pag 52 CustomOp 12 december 2016 sprak Wouter Veldhuis van MUST Stedebouw in Pakhuis De Zwijger onderstaande column uit in een programma over de ontwikkelingen in Amsterdam Nieuw-West. Het programma was georganiseerd door Nul20, het platform voor woonbeleid in de regio Amsterdam www.nul20.nl De aanleiding was de nieuwe publicatie Nieuw-West: parkstad of stadswijk waarvan hij een van de auteurs is en de prijsvraag Who cares?, die binnenkort wordt georganiseerd door de Rijksbouwmeester.

De Rijksbouwmeester windt er geen doekjes om bij de lancering van zijn ontwerpprijsvraag voor de vernieuwing van de naoorlogse stad: wijken die na de oorlog zijn gebouwd zijn niet goed voor de volksgezondheid! De cijfers spreken boekdelen. De wijken die wij de afgelopen zestig jaar hebben gebouwd werken eenzaamheid in de hand. De gezonde levensverwachting is er aanzienlijk lager en het percentage mensen met obesitas is aanzienlijk hoger. Moet je nagaan wat er gebeurt als de maatschappij ook nog eens vergrijst? Een zeer ingrijpende verbouwing lijkt het enige medicijn. Zachte heelmeester maken immers stinkende wonden.Op het moment dat maatschappelijke veranderingen aangegrepen worden om grootschalig in te grijpen in de gebouwde omgeving krijg ik argwaan. De stad is traag en leent zich moeilijk voor snelle aanpassingen aan de eisen van de nieuwe tijd. Sociale structuren zijn kwetsbaar en zeer gevoelig voor ondoordachte ingrepen. De Rijksbouwmeester zoekt met deze ontwerpprijsvraag naar inspirerende antwoorden, maar bij mij borrelen vooral veel vragen op.

Abonneer u nu op de nieuwsbrief over onze publicaties en programma’s